Өндөр Гонгор: Монголын аварга эрийн бодит түүх

Монголын түүхэн дэх хамгийн өндөр хүмүүсийн нэг бол Пүрэвийн Гонгор юм. Ард түмэн түүнийг «Өндөр Гонгор» хэмээн нэрлэж ирсэн. Тэрээр Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу, одоогийн Хөвсгөл аймгийн Жаргалант сумын нутагт 1880-аад оны эхээр төржээ. Төрсөн оныг эх сурвалжууд 1879–1883 оны хооронд янз бүрээр тэмдэглэдэг.

Түүний биеийн өндөр, бяр чадлын тухай домог, хууч яриа, гадаад жуулчдын тэмдэглэл, гэрэл зураг цөөнгүй үлджээ. Гонгор дөрвөн хүүхэдтэй байв. Түүний охин Г.Бүдханд 1997 онд аавынхаа тухай ийн дурсжээ: «Аав Пүрэвийн олон хүүхдийн гурав дахь нь байсан. Багадаа тийм ч өндөр биш, харин гарын сарвуу нь урт байсан гэдэг. Хоол их иддэг болохоор гэрийнхэн нь жаахан шоолдог байсан тул жинчин дагаад Их Хүрээ рүү явчихсан юм гэнэ лээ.»

Хүрээнд байх үед нэгэн өдөр түүнийг Богд хаан дуудуулжээ. Ордныхон түүнд биед нь таарсан хувцас оёж, минжин малгай өмсгөсөн гэдэг. Хэсэг хугацааны дараа Богд хаан «Та хоёрын заяа төөрөг таарна» хэмээн түүнийг ордны оёдолчин бүсгүйтэй гэрлүүлжээ. Богд хааны ордонд тэрээр сангийн даамал, хааны зааны маллагчаар алба хашсан гэж ярьдаг. Гэхдээ зарим эх сурвалжид бие хамгаалагч, бөх гэж бичсэн байдаг. Ардын хувьсгалын дараа Гаалийн хороонд байцаагчаар ажилласан гэнэ.

1913 оны намар Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн тэргүүтэй Монголын төлөөлөгчид Оросын эзэнт гүрэнд айлчлахад Гонгор цэргийн даргын хувиар бүрэлдэхүүнд нь явжээ.

Америкийн судлаач Рой Чепмэн Эндрюс 1920-иод онд Монголд экспедиц хийх үедээ Гонгортой танилцаж, гэрэл зургийг нь авчээ. Экспедицийн тайланд зургийн тайлбарт «бараг найман фут (ойролцоогоор 2.4 м) өндөр, 307 фунт (139 кг) жинтэй» гэж бичсэн байдаг. Түүнийг 2 м 36 см гэж хэмжсэн гэх мэдээлэл түгээмэл боловч хэмжилтийн баримт олдоогүй байна. Гиннесийн дэлхийн рекордын судлаачид 2026 онд гэрэл зургуудаас тооцоолоход түүний өндөр ойролцоогоор 215–220 см байжээ. Тухайн үеийн монгол эрчүүдийн дундаж өндөр 160 см орчим байсныг бодоход тэрээр хүмүүсийн дунд аварга мэт харагдаж байсан нь гарцаагүй.

Эндрюс хожим бичсэн номондоо Гонгорын хүч чадлыг гайхан дурссан байдаг. Нэгэн удаа морь нь гүехэн гол гатлахаас зөрүүдлэхэд Гонгор морио өргөөд гол гатлуулж, буцаад мордон давхисныг өөрийн нүдээр харсан гэжээ.

Олон эх сурвалжийн тэмдэглэснээр тэрээр морь унахдаа дөрөөлөлгүй, хөлөө шууд давуулан мордчихдог байжээ. Мөн бөхөд дуртай, Даншиг наадмаас начин цол хүртсэн бөх байв.

Өндөр Гонгор 1920-иод оны сүүлч, 1930-аад оны эхээр төрсөн нутагтаа нас барсан гэдэг. Нас барсан оныг эх сурвалжууд өөр өөрөөр тэмдэглэдэг. Түүний эдэлж байсан хэт хутга, хөөрөг Монголын Үндэсний музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж байна. Ач хүү нь хүүхдийн зохиолч Д.Давааням юм.

Өндөр Гонгорыг дэлхийн хамгийн өндөр хүн Роберт Уодлоугоос (272 см) өндөр байсан гэх яриа бий. Гэвч энэ нь баримтаар нотлогдохгүй. Тэрээр дэлхийн хамгийн өндөр хүн биш байсан ч өөрийн цаг үеийн Монголын хамгийн өндөр хүн байсан нь эргэлзээгүй.